ALTINAY · MAKALELER
Adatlandırma: Kasa ve Ortaklar Cari Hesabı İçin Faiz Hesaplama Rehberi
Kasa ve ortaklardan alacaklar hesabı için adat neden hesaplanır, hangi TCMB oranı kullanılır, oran değişiklikleri nasıl uygulanır? Örnekli hesaplama, KDV ve muhasebe kaydı.
Şirketin kasasında yıllarca büyüyen bir bakiye ya da ortakların şirketten çektiği ama bir türlü geri dönmeyen paralar, vergi incelemelerinde en sık karşılaşılan konuların başında gelir. İdarenin bakışı basittir: şirketin parasını faizsiz kullanan bir ortak, şirketin elde edebileceği bir faiz gelirini ortadan kaldırmış olur. Adatlandırma, bu kaybın hesabını yapıp kayda almaktır.
Adat nedir, neden hesaplanır?
Adat, bir hesabın bakiyesinin o bakiyede kaldığı gün sayısıyla çarpılmasıdır. Bakiye × gün çarpımlarının toplamı yıllık faiz oranıyla çarpılıp 365'e bölündüğünde, o hesaptaki paranın dönem boyunca “ne kadar faiz getirmesi gerektiği” ortaya çıkar.
Konunun dayanağı Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 13. maddesindeki transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımıdır. Şirket, ortağı gibi ilişkili bir kişiye emsallere uygun olmayan koşullarla, yani faizsiz ya da düşük faizle para kullandırırsa aradaki fark örtülü kazanç sayılır. İnceleme sonucunda bu tutar kurum kazancına eklenir, vergi ziyaı cezası kesilir ve dağıtılmış kâr payı olarak stopaj gündeme gelebilir. Bu yüzden adatı dönem sonunda mükellefin kendisinin hesaplayıp faturalandırması, sonradan yapılacak bir tarhiyattan çok daha az maliyetlidir.
Hangi hesaplar adatlandırılır?
- 131 Ortaklardan Alacaklar: Ortağın şirketten çektiği paralar. Adatın en tipik konusu budur.
- 100 Kasa: Kayıtlarda görünen ama gerçekte kasada olmayan para, çoğu zaman ortak tarafından kullanılmış kabul edilir. İşletmenin faaliyetine göre kasada bulunması makul bir tutar düşüldükten sonra kalan bakiye için faiz hesaplanır. Makul tutar her işletme için farklıdır; nakit ağırlıklı çalışan bir market ile bir hizmet ofisi aynı değerlendirilmez.
- 136 ve benzeri hesaplar: Grup şirketlerine ya da diğer ilişkili kişilere kullandırılan tutarlar da aynı mantıkla ele alınır.
- 331 Ortaklara Borçlar: Aynı dönemde ortaktan borç da alınmışsa iki hesabın birlikte değerlendirilmesi, yani faizin net alacak üzerinden hesaplanması gerektiği görüşü ağırlık kazanmaktadır. Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu'nun 2025 tarihli bir kararında da mahsup yapılmadan hesaplanan adat tartışma konusu olmuştur.
Hangi faiz oranı kullanılmalı?
Mevzuatta adat için tek bir oran belirlenmiş değildir. Emsal faiz aranırken önce iç emsale bakılır: şirket bankadan kredi kullanıyorsa ya da mevduatına faiz alıyorsa, ortağa uygulanacak oran bu karşılaştırılabilir işlemlerden çıkarılır. İç emsal yoksa dış emsale geçilir ve burada üç farklı uygulama karşımıza çıkar:
| Oran | Kim tarafından savunuluyor? |
|---|---|
| TCMB avans faiz oranı | Uygulamada en yaygın kullanılan oran. İnceleme raporlarında da sıklıkla bu oran esas alınır. |
| TCMB reeskont (iskonto) oranı | Danıştay'ın birçok kararında benimsenen oran. Avans oranından bir puan düşüktür. |
| TCMB ticari kredi ağırlıklı ortalama faizi | Vergi Denetim Kurulu Danışma Komisyonu'nun 2021 yılında aldığı karar. Haftalık açıklanan ve genellikle en yüksek olan oran. |
Uygulamadaki yaygınlığı ve kolay izlenebilir olması nedeniyle biz hesaplamalarımızda TCMB avans faiz oranını esas alıyoruz. Oranlar Merkez Bankası'nın “Reeskont ve Avans Faiz Oranları” sayfasında yürürlük tarihleriyle birlikte yayımlanır. Örneğin avans oranı 08.03.2025'te %44,25'e, 17.09.2025'te %42,25'e, 20.12.2025'te ise %39,75'e indirilmiştir.
Burada en sık yapılan hata, yılın tamamına dönem sonundaki oranı uygulamaktır. Oran yıl içinde değiştiyse her gün için o gün yürürlükte olan oran kullanılmalıdır. 2025 yılı için tek bir oranla yapılan hesap, gerçek tutardan belirgin şekilde sapar.
Hesaplama nasıl yapılır?
Formül şudur:
Faiz = Bakiye × Gün sayısı × Yıllık oran ÷ 36.500
Hesap, muavin defterindeki her hareketten sonra oluşan bakiye esas alınarak yapılır. Bakiye bir sonraki harekete kadar sabit kalır; o aralıktaki gün sayısıyla çarpılır. Dönem içinde faiz oranı değişirse aralık o tarihten bölünür. Alacak bakiye verdiği, yani şirketin ortağa borçlu olduğu günler için faiz hesaplanmaz.
Kısa bir örnekle görelim. 131 hesabının 2025 yılı başında 100.000 TL borç bakiyesi olsun. Ortağa 15 Ocak'ta 50.000 TL daha ödensin, 10 Mart'ta ortaktan 30.000 TL tahsil edilsin:
| Dönem | Gün | Bakiye | Oran | Faiz |
|---|---|---|---|---|
| 01.01 – 14.01 | 14 | 100.000,00 | %49,25 | 1.889,04 |
| 15.01 – 07.03 | 52 | 150.000,00 | %49,25 | 10.524,66 |
| 08.03 – 09.03 | 2 | 150.000,00 | %44,25 | 363,70 |
| 10.03 – 16.09 | 191 | 120.000,00 | %44,25 | 27.786,58 |
| 17.09 – 19.12 | 94 | 120.000,00 | %42,25 | 13.056,99 |
| 20.12 – 31.12 | 12 | 120.000,00 | %39,75 | 1.568,22 |
| Toplam | 365 | 55.189,19 |
Görüldüğü gibi yalnızca iki hareket ve üç oran değişikliği olan bir hesapta bile altı ayrı aralık oluşur. Onlarca hareketi olan bir kasa hesabında bunu elle yapmak hem uzun sürer hem de hataya açıktır.
KDV ve fatura
Ortağa kullandırılan para için hesaplanan faiz, şirketin ortağa verdiği bir finansman hizmetinin bedelidir. Gelir İdaresi'nin özelgelerinde bu faiz KDV'ye tabi tutulmakta, genel oran olan %20 uygulanmaktadır. Hesaplanan faiz ve KDV için ortak adına fatura düzenlenir; KDV ilgili dönemin beyannamesinde beyan edilir.
Muhasebe kaydı
Yukarıdaki örnekte yıl sonu kaydı şöyle olur:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 131 Ortaklardan Alacaklar | 66.227,03 | |
| 642 Faiz Gelirleri | 55.189,19 | |
| 391 Hesaplanan KDV | 11.037,84 |
Kasa hesabı için yapılan adatta da faiz ortağa yansıtıldığından borç kaydı genellikle 131 hesabına yapılır. Faizin yıl sonunda topluca hesaplanması yerine aylık ya da üç aylık dönemlerle kayda alınması da mümkündür; bu durumda KDV de ilgili ayın beyannamesinde yer alır.
Dikkat edilmesi gereken noktalar
- Yüksek kasa bakiyesini adatla “kapatmak” yeterli değildir. Kasada fiilen bulunmayan bir tutarın kayıtta durması başlı başına sorundur. Adat, en azından bu paranın kullanımından doğan faiz kaybını kayda alır; ancak bakiyenin nedeni de ayrıca incelenmeli ve mümkünse düzeltilmelidir. Danıştay'ın kasa bakiyesinin yüksekliğinin tek başına tarhiyata dayanak yapılamayacağı yönünde kararları bulunsa da bu, incelemede tartışma yaşanmayacağı anlamına gelmez.
- Devir bakiyesini atlamayın. Yılbaşı bakiyesi hesabın en büyük kalemi olabilir.
- Nakli yekün ve ara toplam satırlarını hesaba katmayın. Muavin dökümünün sayfa geçişlerinde tekrar eden toplamlar, Excel'de yapılan hesaplarda sık rastlanan bir hata kaynağıdır.
- Oran değişikliklerini gün gün uygulayın. Tek oranla yapılan hesap, özellikle oranların sık değiştiği yıllarda ciddi sapma yaratır.
- Hesap tablosunu saklayın. İnceleme sırasında faizin nasıl hesaplandığını gösteren gün gün döküm, en güçlü savunmadır.
Hesaplamayı kolaylaştırmak için
Bu işlemleri sizin için yapan Adat Hesaplama aracını sitemize ekledik. Muhasebe programınızdan aldığınız muavin dökümünü PDF, Excel ya da kopyala-yapıştır yöntemiyle yüklemeniz yeterli. Araç devir ve nakli yekün satırlarını ayırır, TCMB oranlarını yürürlük tarihlerine göre gün gün uygular, KDV'yi ve yevmiye kaydını hazırlar. Sonucu PDF veya Excel olarak indirebilir ya da doğrudan yazdırabilirsiniz. Muavin bilgileriniz sunucumuza gönderilmez; hesaplama tamamen kendi tarayıcınızda yapılır.
Şirketinize özel emsal faiz tespiti, makul kasa tutarının belirlenmesi veya geçmiş dönemlere ilişkin riskin değerlendirilmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynak: T.C. Merkez Bankası, Reeskont ve Avans Faiz Oranları. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için mali müşavirinize danışınız.