İnşaat Muhasebesi
Kat Karşılığı İnşaat: Vergi ve Muhasebe
Arsa sahibi ve müteahhit açısından trampa, emsal bedel, KDV, fatura düzeni ve iki ayrı senaryoda baştan sona yevmiye kayıtları.
Kat (arsa payı) karşılığı inşaatta arsa sahibi arsasının bir kısmını müteahhide devreder, müteahhit de bunun karşılığında binayı yapıp bağımsız bölümlerin bir kısmını arsa sahibine teslim eder. Maliye idaresi bu işlemi iki ayrı teslimden oluşan bir trampa olarak görür: arsa sahibi müteahhide arsa payı, müteahhit de arsa sahibine bağımsız bölüm teslim etmiş sayılır. Vergi ve muhasebe sonuçları bu iki teslimin her biri için ayrı ayrı belirlenir.
1. Önce tarafların durumunu belirleyin
| Soru | Neden önemli? |
|---|---|
| Arsa sahibi bir şirket ya da arsa işletmesinin aktifinde mi? | Evet ise arsa payı devri ticari teslimdir: fatura düzenlenir, KDV hesaplanır, kazanç kurum kazancına girer. |
| Arsa sahibi gerçek kişi ve arsayı arızi olarak mı veriyor? | Arsa payı devri KDV’ye tabi değildir; müteahhit gider pusulası düzenler. Arsa beş yıl dolmadan elden çıkıyorsa değer artış kazancı doğabilir (GVK mükerrer 80). |
| Arsa sahibi daireleri satmayı sürekli hale getiriyor mu? | Kat karşılığı alınan dairelerin sürekli ve organize satışı ticari faaliyet sayılabilir. |
| Müteahhit binayı kendi adına mı yapıyor? | Kat karşılığı işte müteahhit başkası için taahhüt işi yapmaz, kendi payına düşen bağımsız bölümleri üretip satar. Bu nedenle iş yıllara yaygın inşaat sayılmaz; kazanç bağımsız bölümler teslim edildikçe dönemsel olarak vergilendirilir ve maliyet 151 / 152 hesaplarında izlenir. |
2. Müteahhit açısından vergi
- Arsa sahibine teslim edilen bağımsız bölümler satış hasılatıdır. Bu bölümler için fatura düzenlenir; KDV matrahı, KDV Kanunu 27. maddesi uyarınca VUK 267/2’deki maliyet bedeli esasına göre bulunan emsal bedeldir. Maliyete genel yönetim giderlerinden düşen pay da eklenir.
- Arsa payının maliyeti: Müteahhidin kendisine kalan bağımsız bölümlerin arsa maliyeti, arsa sahibine teslim ettiği bölümlerin emsal bedelidir. Arsa sahibinin kendisine kalan bölümlerin arsa payı müteahhidin maliyetine girmez.
- Belge: Arsa sahibi faturalı mükellefse müteahhide fatura keser; değilse müteahhit gider pusulası düzenler.
- KDV oranı: İşyerlerinde %20; konutlarda oran net alana, arsanın birim metrekare değerine ve yapı ruhsatının tarihine göre %1, %10 veya %20 olabilir. Teslim tarihindeki Cumhurbaşkanı kararı mutlaka kontrol edilmelidir.
- Vergiyi doğuran olay: Bağımsız bölümün arsa sahibine teslimi; tapu tescili ya da tescilden önce arsa sahibinin tasarrufuna bırakılması.
- Peşin alınan paralar: İnşaat sürerken üçüncü kişilerden satış vaadiyle alınan tutarlar 340 Alınan Sipariş Avansları’nda izlenir; fatura düzenlenmedikçe KDV doğmaz.
3. Arsa sahibi açısından vergi
- Şirket veya ticari işletme: Arsa payı teslimi için fatura düzenler ve KDV hesaplar. Bu işlem trampa niteliğinde olduğundan, iki tam yıl aktifte kalan taşınmazlar için öngörülen kurumlar vergisi istisnası (KVK 5/1-e) uygulanmaz.
- Gerçek kişi: Arsa payı devri KDV dışıdır. Arsa beş yıldan kısa süre önce edinildiyse değer artış kazancı beyan edilebilir. Alınan dairelerin iktisap tarihi olarak, idarenin görüşüne göre arsanın edinildiği tarih esas alınır.
- Denkleştirme bedeli: Taraflardan biri diğerine nakit fark ödüyorsa bu tutar emsal bedele eklenir ve KDV matrahına girer.
4. Örnek: müteahhit şirket, arsa sahibi gerçek kişi
6 eşit daireli bir binada 3 daire arsa sahibine, 3 daire müteahhide kalacaktır. Toplam inşaat maliyeti 9.000.000 TL (KDV hariç), yani daire başına 1.500.000 TL’dir. Arsa sahibine teslim edilecek 3 dairenin maliyeti 4.500.000 TL, emsal bedeli maliyete %10 eklenerek 4.950.000 TL’dir. Konutlar için KDV oranı örnekte %10 alınmıştır.
1) İnşaat harcamaları 7/A hesaplarında toplanıp dönem sonunda yarı mamule aktarıldı:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 151 Yarı Mamuller – Üretim (İnşaat) | 9.000.000 | |
| 711 / 721 / 731 Yansıtma hesapları | 9.000.000 |
2) Arsa sahibinden arsa payı devralındı; gider pusulası düzenlendi (arsa payı maliyeti = arsa sahibine verilecek dairelerin emsal bedeli):
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 151 Yarı Mamuller – Arsa payı | 4.950.000 | |
| 320 Satıcılar (arsa sahibi) | 4.950.000 |
3) İnşaat bitti; daireler mamule aktarıldı. Arsa sahibinin 3 dairesine yalnız inşaat maliyeti, müteahhidin 3 dairesine inşaat maliyeti ve arsa payı yüklenir:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 152.01 Mamuller – arsa sahibine verilecek daireler | 4.500.000 | |
| 152.02 Mamuller – müteahhide kalan daireler | 9.450.000 | |
| 151 Yarı Mamuller | 13.950.000 |
4) Daireler arsa sahibine teslim edildi ve fatura kesildi; KDV’yi sözleşme gereği arsa sahibi ödeyecek:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 320 Satıcılar (arsa sahibi) | 4.950.000 | |
| 120 Alıcılar (arsa sahibi – KDV) | 495.000 | |
| 600 Yurt İçi Satışlar | 4.950.000 | |
| 391 Hesaplanan KDV | 495.000 |
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 620 Satılan Mamuller Maliyeti | 4.500.000 | |
| 152.01 Mamuller | 4.500.000 |
5) Müteahhide kalan bir daire 3.600.000 TL + %10 KDV’ye satıldı (daire maliyeti 9.450.000 ÷ 3 = 3.150.000 TL):
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 120 Alıcılar | 3.960.000 | |
| 600 Yurt İçi Satışlar | 3.600.000 | |
| 391 Hesaplanan KDV | 360.000 |
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 620 Satılan Mamuller Maliyeti | 3.150.000 | |
| 152.02 Mamuller | 3.150.000 |
Kâr dairelerin teslim edildiği dönemde oluşur: arsa sahibine teslimden 450.000 TL, ilk satıştan 450.000 TL.
5. Örnek: arsa sahibi şirket
Aynı işte arsa sahibi bir şirket olsun; arsa aktifte 1.000.000 TL maliyetle kayıtlı, arsa payı teslimi %20 KDV’li faturalanıyor ve şirket aldığı dairelerden birini kendi kullanacak, ikisini satacaktır.
1) Arsa payı müteahhide faturalandı:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 120 Alıcılar (müteahhit) | 5.940.000 | |
| 250 Arazi ve Arsalar | 1.000.000 | |
| 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar | 3.950.000 | |
| 391 Hesaplanan KDV | 990.000 |
2) Müteahhitten 3 daire teslim alındı (fatura 4.950.000 TL + %10 KDV):
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 252 Binalar (kullanılacak daire) | 1.650.000 | |
| 153 Ticari Mallar (satılacak 2 daire) | 3.300.000 | |
| 191 İndirilecek KDV | 495.000 | |
| 320 Satıcılar (müteahhit) | 5.445.000 |
3) Karşılıklı borç-alacak mahsup edildi; kalan farkı müteahhit ödedi:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 320 Satıcılar (müteahhit) | 5.445.000 | |
| 102 Bankalar | 495.000 | |
| 120 Alıcılar (müteahhit) | 5.940.000 |
6. Sık yapılan hatalar
- Kat karşılığı işi yıllara yaygın inşaat gibi 170 / 350 hesaplarıyla izlemek.
- Arsa sahibine teslim edilen dairelerin emsal bedeline arsa sahibinin kendi arsa payını da eklemek.
- Arsa sahibine teslimde fatura kesmemek; hem kesmeyen hem almayan için özel usulsüzlük cezası doğar.
- Gerçek kişi arsa sahibine düzenlenen gider pusulasında KDV göstermek: arsa sahibi KDV mükellefi değilse bu KDV indirilemez ve kanunen kabul edilmeyen gidere dönüşür.
- İnşaatın SGK asgari işçilik incelemesini ve iskân öncesi ilişiksizlik belgesini unutmak.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Gelir İdaresi Başkanlığı özelgeleri ve KDV Genel Uygulama Tebliği
- TÜRMOB yayınları ve İSMMMO, ASMMMO, BSMMMO eğitim notları
- SMMM İbrahim Döner – yıllara sari inşaat ve inşaat işletmelerinin vergi riskleri üzerine yazılar
- YMM Ahmet Tok – kat karşılığı inşaat işlerinin muhasebesi
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; tutar, oran ve süreler değişebilir. Kendi durumunuz için ofisimizle iletişim formu üzerinden görüşebilirsiniz.
